Zarejestruj nazwę Użytkownika

Lodowce i lądolody - ściąga eksperta

< powrót

Ściąga eksperta

  • Lodowce pokrywają ok. 16 milionów km2 obszarów lądowych Ziemi, co stanowi 11% ich ogólnej powierzchni. Powstają one w miejscach, gdzie więcej śniegu przybywa niż topnieje – czyli powyżej granicy wiecznego śniegu. Granica ta, w zależności od szerokości geograficznej, przebiega na różnej wysokości.

     

  • Granica wiecznego śniegu osiąga najwyższy poziom ma na zwrotniku Raka i Koziorożca. Sięga tam granic 6000m n.p.m. Obniża się nieznacznie na równiku i wynosi ok. 5000m n.p.m. Im bliżej biegunów daje się zauważyć coraz bardziej dynamiczny spadek aż do poziomu równego morzu. Położenie granicy wiecznego śniegu zależeć więc będzie od warunków klimatycznych takich jak obecność opadów oraz odpowiednia niska tmp. przez cały rok.
  • Lodowce dzielić będziemy na dwa podstawowe typy: lodowce górskie i lodowce kontynentalne czyli lądolody.

  • Lodowce górskie powstają w obniżeniach śródgórskich powyżej granicy wiecznego śniegu gdzie gromadzi się śnieg i swym zasięgiem obejmują niekiedy tereny leżące nawet kilkaset metrów poniżej tej granicy. Nagromadzony śnieg ulega licznym przeobrażeniom. Warstwa wierzchnia w okresach cieplejszych topi się a woda wsiąka w głąb. W skutek wielokrotnego topnienia i zamarzania w miejscach gdzie zgromadziło się go najwięcej powstaje firn.
  • Miejsca nagromadzenia firnu nazywamy polem firnowym. Gdy grubość pokrywy firnowej przekracza 50 m, ciężar i ciśnienie powodują dalsze przeobrażenie w lód lodowcowy. W ten sposób powstają lodowce. Nagromadzona masa lodu jest w ciągłym aczkolwiek bardzo powolnym ruchu. Ruch ten spowodowany siłami grawitacji nazywać będziemy pełzaniem. Bardzo gruba pokrywa lodowa przesuwająca się w dół doliną ma postać jęzora lodowcowego. Śnieg na polach firnowych lodowców górskich pochodzi często nie tylko z opadów, lecz także z lawin spadających po stromych górskich stokach. Te ogromne masy śniegu spadają z wielką siłą obłamując i obsuwając kawałki skał. Pełznący lód niszczy z kolei podłoże i tworzy szczeliny. Przesuwając się niesie ze sobą wtopiony materiał skalny i cząstki mineralne wyrwane z pól firnowych. W ten sposób w podłożu powstają ubytki o kształcie misy zwane cyrkami lub karami lodowcowymi. Zagłębienia te z czasem wypełniać zaczyna woda tworząc jeziora polodowcowe. Materiał jaki wlecze ze sobą lodowiec osadza się. Będziemy nazywać go moreną i w zależności od tego gdzie zostaje nagromadzony będziemy mieli do czynienia z moreną czołową, denną lub boczną

     

  • Przed czołem lodowca powstaje morena czołowa, morena denna jest pozostałością wycofującego się lodowca, natomiast moren boczna to wały usypane z materiału pochodzącego ze zboczy niszczonych przez przemieszczający się lodowiec.
  • Kiedy lodowiec zsuwa się dawną doliną rzeczną pogłębia on jej dno i podcina otaczające ją stoki. Efektem tego jest formowanie się doliny o kształcie litery U tzw. doliny u-kształtnej. Kiedy jęzor lodowca zsunie się w dół gdzie tmp. powietrza jest wyższa niż 0°C dochodzi do stopnienia lodu i osadzenia się uwolnionego materiału skalnego. W miejscu tym zwanym wrotami lodowcowymi wypływa górski potok który czasem daje początek rzece. Z lodowców himalajskich pochodzą m.in. takie rzeki jak Brahmaputra czy Ganges, a z lodowca alpejskiego wypływa Rodan.

  • Lodowce kontynentalne czyli lądolody w odróżnieniu od lodowców górskich zajmują bardzo duże powierzchnie. Imponująca jest także ich grubość dochodząca nawet do 4700 m. Na Ziemi występują 2 lądolody i oba zlokalizowane są w pobliżu biegunów. Największy pokrywający 95,5% powierzchni Antarktydy osiąga grubość 4000 metrów. Drugim co do wielkości jest lądolód grenlandzki, który pokrywa prawie 4/5 całej powierzchni wyspy. Jego miąższość zmierzona w pobliżu wierzchołka kopuły lodowej wynosi 3500 metrów.
  • Lodowce kontynentalne rozprzestrzeniają się na wszystkie strony i w wielu miejscach swym czołem docierają do morza. Po części lądolód schodzi poniżej poziomu morza i opiera się na dnie morskim. Takie lodowce to lodowce szelfowe, których czoło stanowi wysoką pionowa ścianę zwaną bariera lodową. Elementami lodowców uchodzących do morza są góry lodowe czyli odłamane bryły lodu. Dryfując po morzach przybrzeżnych zagrażają żegludze, gdyż są słabo widoczne. Ponad powierzchnię wody wystaje jedynie 1/9 ich masy a przenoszone przez prądy morskie mogą przemieszczać się na duże odległości.
  • Krajobraz polodowcowy, rzeżba polodowcowa. Współczesny zasięg lodowców jest znacznie mniejszy niż w plejstocenie, kiedy to na półkuli północnej rozpościerał się lądolód skandynawski. Podczas jego największej ekspansji zlodowaceniu uległa większa część Europy, Azji oraz Ameryki Północnej. Po ustąpieniu lądolodu pozostał typowy krajobraz polodowcowy. Krajobraz ten charakteryzuje się dużą liczbą jezior i wzgórz morenowych. W Polsce krajobraz polodowcowy jest typowy dla pojezierzy. Mamy tam oczka wytopiskowe oraz jeziora rynnowe takie jak np. Jeziorak i morenowe jak jezioro Śniadrwy.

     

  • Na pojezierzach występują także formy akumulacji lodowcowej takie jak wały moren czołowych oraz obszary moreny dennej. Z topniejącego lądolodu wypływały wody zasilając duże rzeki płynące mniej więcej równolegle do czoła lądolodu. W ten sposób wyżłobione zostały szerokie i głębokie pradoliny jakie występują w środkowej i północnej Polsce. Do elementów rzeźby polodowcowej należeć też będą takie formy piaszczyste jak stożki sandrowe oraz wąskie i kręte dochodzące do kilku kilometrów długości wały tzw. ozy. 
  • Na podstawie stopnia zachowania się form polodowcowych wyróżniać będziemy dwa typy rzeźby polodowcowej: młodoglacjalną i staroglacjalną.
  • Młodoglacjalna→ formy polodowcowe są dość dobrze zachowane.
  • W rzeźbie staroglacjalnej→ natomiast formy są w dużym stopniu zrównane lub zniszczone i przez to samo słabo widoczne.
  • W interglacjałach czyli okresach pomiędzy kolejnymi zlodowaceniami panował klimat podobny do tego jaki mamy obecnie dlatego też przypuszcza się że w przyszłości nastąpi kolejne zlodowacenie a epoka w której teraz żyjemy jest właśnie kolejnym ociepleniem. 
                Formy polodowcowe w zależności od typu lodowca
niżowa rzeźba polodowcowa górska rzeźba polodowcowa

→ morena czołowa 

→ morena denna

→ ozy

→ kemy

→ sandry

→ zagłębienia wytopiskowe

→ rynny polodowcowe

→ pradoliny

→ morena czołowa

→ morena denna

→ morena bocznam

→ żłoby lodowcowe

→ cyrki (kotły) lodowcowe,

 

 

 

 

    Główne formy polodowcowe
morena czołowa wzgórze lub wał o wysokości od kilku do kilkudziesięciu metrów, powstały w wyniku usypania podczas postoju materiału skalnego niesionego przez lodowiec u jego czoła 
morena boczna wał ciągnący się wzdłuż zbocza doliny, którą płynął lodowiec powstały na skutek gromadzenia się materiału niesionego po bokach lodowca
morena denna powierzchnia terenu o urozmaiconej rzeźbie, powstała w wyniku osadzania materiału niesionego przez lodowiec
jeziora morenowe jeziora powstające w zagłębieniach pomiędzy utworami morenowymi 
ozy długie, wąskie, wijące się pagórki lub wały o długości do kilkudziesięciu kilometrów, powstające w wyniku osadzenia się materiału skalnego w szczelinach lodowca, którymi płynęła woda
kemy  wały lub pagórki o stromych zboczach i rozległych, płaskich powierzchniach, powstające z materiału naniesionego przez wody lodowcowe w szczelinach i przestrzeniach lodowca 
sandry lekko nachylone, rozległe piaszczyste stożki napływowe, usypane przez wody wypływające z lodowca na jego przedpolu
dolina U-kształtna  dolina polodowcowa o przekroju w kształcie litery U, o stromych zboczach i szerokim dnie powstająca w wyniku niszczącej działalności lodowca spływającego doliną górską w dół
cyrk lodowcowy półkoliste zagłębienie z trzech stron otoczone stromymi ścianami skalnymi, a z jednej opadające ku dolinie progiem skalnym, tworzy się na obszarze pola firnowego i najczęściej wypełnione jest wodą, są to wówczas jeziora cyrkowe
rynna polodowcowa wydłużone, głębokie obniżenie, o stromych zboczach i niewyrównanym dnie, powstające w wyniku niszczącej działalności wód płynących pod lodowcem
pradolina  rozległa dolina o płaskim dnie, której szerokość dochodzi do kilkudziesięciu kilometrów, ciągnąca się wzdłuż przebiegu dawnego czoła lądolodu, powstała w wyniku działalności wód wypływających z czoła topniejącego lądolodu
zagłębienia wytopiskowe zaokrąglone zagłębienia w morenie dennej powstałe po wytopieniu lodu znajdującego się pod materiałem morenowym
  • akumulacja→ osadzanie materiału niesionego przez lód lodowcowy w wyniku czego powstają: moreny czołowe, denne, boczne i środkowe
  • erozja→ żłobienie i wymywanie materiału skalnego z podłoża i zboczy dolin przez wody płynące pod lądolodem i na jego przedpolu, w wyniku czego powstają rynny i pradoliny.