Zarejestruj nazwę Użytkownika

Krajobraz polskich wyżyn - ściąga eksperta

< powrót

Ściąga eksperta

  • Pomiędzy kotlinami podkarpackimi a nizinami rozpościera się pas wyżyn o bardzo zróżnicowanym ukształtowaniu powierzchni. Wysokości bezwzględne są tu większe niż w sąsiadujących krainach i sięgają 300m n.p.m. Budowa geologiczna oraz zróżnicowana rzeźba terenu stanowi podstawowe kryterium na podstawie którego podzielono Wyżyny na mniejsze krainy geograficzne. Na zachodzie znajduje się Wyżyna Śląska dalej Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Wyżyna Kielecko-Sandomierska i na wschodzie Wyżyna Lubelska wraz z Roztoczem.

  • Wyżyna Śląska wysunięta jest najbardziej na zachód i stanowi część Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Najwyższym wzniesieniem jest Góra Św. Anny o wysokości 400 m n.p.m. zbudowana z bazaltów, co jest świadectwem na to, że niegdyś na tym terenie występowały czynne wulkany. Podłoże Wyżyny Śląskiej stanowią piaskowce i łupki, które są skałami osadowymi wieku karbońskiego. Między warstwami tych skał występują pokłady węgla kamiennego. Bliżej powierzchni ziemi leżą z kolei dolomity i wapienie, w których znaleźć można rudy cynku i ołowiu z domieszką srebra. Bogate złoża węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu spowodowały, że w bardzo szybkim czasie rozwinęło się tu górnictwo i hutnictwo. Doprowadziło to w efekcie do powstania Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, warto zaznaczyć największego skupiska przemysłu i ludności w Polsce. Do największych miast regionu zaliczyć należy Katowice, Sosnowiec, Zabrze, Bytom, Chorzów i Gliwice. Ze względu na intensywne wykorzystanie surowców środowisko przyrodnicze jest tu bardzo zdegradowane a Wyżyna Śląska jest dziś najbardziej przekształconą przez działalność człowieka krainą geograficzną Polski. Nieodzowną częścią stały się w związku z tym formy antropogeniczne, takie jak hałdy odpadów z kopalń, hut i elektrowni oraz zapadliska powstałe w wyniku tzw. tąpnięć terenu nad wyrobiskami górniczymi. Duża liczba miast oraz zakładów przemysłowych i związane z tym zanieczyszczenie powietrza wywiera także znaczny wpływ na kształtowanie się klimatu na tym terenie. Dodatkowo brak naturalnych barier od strony zachodniej, północnej i wschodniej wynikających z ukształtowania powierzchni umożliwia swobodny napływ mas powietrza morskiego, kontynentalnego arktycznego oraz zwrotnikowego. Charakteryst. są większe niż w innych regionach średnie roczne sumy opadów oraz większa liczba mglistych dni.Sieć rzeczna Wyżyny Śląskiej jest bardzo uboga a wody są w znacznym stopniu zanieczyszczone. Eksploatacja węgla kamiennego przyczyniła się do obniżenia poziomu wód gruntowych. Wodę pitną mieszkańcy najbardziej uprzemysłowionej części otrzymują ze Zbiornika Goczłkowickiego, który jest sztucznym jeziorem utworzonym na Wiśle pełniącym zarówno funkcje retencyjną jak i przeciwpowodziową. 
  • Od północnego-wschodu Wyżyna Śląska graniczy z Wyżyną Krakowsko-Częstochowską. Ciągnie się ona od okolic Częstochowy na północy do Krakowa na południu. Charakterystyczna cechą krajobrazu tego regionu są formy krasowe rozwinięte w występujących tu wapieniach jurajskich. Z tego właśnie powodu wyżyna ta nazywana jest niekiedy Jurą Krakowsko-Częstochowską. W wapieniach wody płynące wyrzeźbiły malownicze doliny o stromych zboczach a jedną z najbardziej znanych jest Dolina Prądnika w okolicy Ojcowa. Do innych charakterystycznych form z pewnością zaliczymy Bramę Krakowską i Maczugę Herkulesa w Ojcowskim Parku Narodowym. Nie brak tam wielu innych różnorodnych i malowniczych form krasowych występujących w postaci baszt, maczug, iglic czy bram. Na wyżynie występują także formy krasu podziemnego takie jak groty i jaskinie. Dla ochrony wszystkich tych form utworzono wiele rezerwatów oraz Zespół Jurajskich Parków Krajobrazowych. Na skałach wapiennych wykształciły się gleby rędziny. Korzystne warunki naturalne sprawiły, że już w czasach średniowiecza znaczne obszary wyżyny zajęte były przez uprawę. Rolnictwo jednak słabo się rozwija gdyż rędziny są glebami trudnymi w uprawie i łatwo ulegają zbryleniu. Uprawia się tu głównie żyto i ziemniaki. Na przemysł tego regionu wpływa bliskość Wyżyny Śląskiej. Do największych ośrodków przemysłowych należy Kraków, Częstochowa i Olkusz. W Krakowie rozwinęło się m.in. hutnictwo żelaza, przemysł maszynowy i metalowy, elektrotechniczny, chemiczny i wiele innych. Kraków to także ważny ośrodek naukowy i kulturalny. Klimat Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej jest bardzo zróżnicowany. Zdarza się że w tym samych czasie w jednej części wyżyny leży śnieg a w innej temperatura sięga 15°C. Możliwość wystąpienia burz jest znacznie większa niż w innych regionach Polski. Największe ich nasilenie przypada na wiosnę i koniec zimy. Najważniejszą rzeką jest Warta, której źródła znajdują się na terenie Zawiercia. Stanowi ona prawy dopływ Odry. Na wyżynie początek swój ma także Pilica, która jest dopływem Wisły.
  • Pomiędzy Wyżyną Krakowsko-Częstochowską a Wyżyną Kielecko-Sandomierską znajduje się szerokie obniżenie terenu zwane Niecką Nidziańską. Południowa jej część zbudowana jest z margli i gipsów gdzieniegdzie pokrytych gipsami. W skałach gipsowych wykształciły się formy krasu podziemnego i powierzchniowego, których duże skupisko występuje w Skorocicach koło Buska Zdroju. Busko Zdrój jest jednym z licznych uzdrowisk jakie powstały na tym obszarze dzięki bogatym zasobom wód mineralnych. Środkową część Niecki Nidziańskiej zajmuje rzeka Nida, stanowiąca lewy dopływ Wisły. 
  • Dalej w kierunku północno wschodnim rozpościera się Wyżyna Kielecko-Sandomierska. Najwyższą jej częścią są Góry Świętokrzyskie sfałdowane i wypiętrzone w czasie kaledońskich i hercyńskich ruchów górotwórczych. Najwyższym pasmem są Łysogóry zbudowane z kambryjskich piaskowców kwarcytowych, których kulminacją jest Łysica wznosząca się 612m n.p.m. Na stokach Łysicy i Łysej Góry znajdują się rozległe gołoborza. Są to rumowiska skalne powstałe w procesie zamarzania i rozmarzania wody w szczelinach. Pozostałe pasma o kopulastych wierzchołkach i bardzo łagodnych stokach zbudowane są z wapieni, piaskowców i zlepieńców. Wapienie wykorzystywane są jako surowiec w zlokalizowanej w tym rejonie cementowni, która przez ich eksploatacje zagraża przyrodzie Gór Świętokrzyskich a szczególnie zachowanym fragmentom naturalnych zbiorowisk leśnych. Południowa część Wyżyny Kielecko-Sandomierskiej ma odmienny charakter. Rzeźba tego terenu jest mniej urozmaicona niż w Górach Świętokrzyskich. Pokrywa ją gruba warstwa lessu na której wykształciły się czarnoziemy oraz gleby brunatne. Żyzne gleby oraz dogodne warunki klimatyczne a w szczególności długość okresu wegetacyjnego trwająca 220dni sprzyjają rozwojowi rolnictwa. Uprawiana jest pszenica, buraki cukrowe, rzepak i tytoń. Rozwinięte jest także warzywnictwo i sadownictwo. Na Wyżynie Kielecko-Sandomierskiej występuje wiele atrakcji turystycznych. Niedaleko Chęcin znajduje się krasowa jaskinia Raj, której szata naciekowa należy do najciekawszych w Polsce. Chętnie odwiedzane są również ruiny zamku w Chęcinach oraz stary kamieniołom wapieni „Kadzielnia” koło Kielc. 
  • Na wschód od Wyżyny Kielecko-Sandomierskiej między Zawichostem a Puławami znajduje się przełomowy odcinek Wisły oddzielający ją od Wyżyny Lubelskiej i Roztocza. Wyżyna Lubelska zbudowana jest z wapieni i margli pokrytych miejscami lessem, którego miąższość w niektórych miejscach sięga 30m. W lessie, który jest mało odporną na czynniki zewnętrzne skałą wytworzyły się liczne wąwozy zaliczane do najbardziej malowniczych w Europie. Najwięcej występuje w okolicach Kazimierza Dolnego i Kraśnika. Rzeźba terenu ma charakter falisty, tworzą go liczne doliny rzeczne rozdzielające jakby powierzchnię wyżyny na łagodne garby wysokości 200-300m. n.p.m. Największymi rzekami są Wieprz i Bystrzyca, których doliny są najszersze. Na podłożu lessowym wytworzyły się czarnoziemy i gleby brunatne natomiast na wapieniach powstały rędziny. Dzięki nim region ten należy do najważniejszych w kraju. Uprawiane są tu gatunki roślin o wysokich wymaganiach glebowych takie jak pszenica, buraki cukrowe, tytoń i chmiel. Grunty orne stanowią duży odsetek ogólnej powierzchni Wyżyny Lubelskiej. Jedynie na Roztoczu zachowały się większe kompleksy leśne chronione Roztoczańskim Parkiem Narodowym. W krajobrazie regionu Roztocze zaznacza się jako wał o urozmaiconej rzeźbie terenu, którego wysokość dochodzi do 390m n.p.m. Specyfiką tego terenu są powstałe w korytach rzek na bardziej odpornych skałach progi skalne tworzące wodospady zwane szumami. Najbardziej malownicze są szumy na Tanwi. Głównym miastem wyżyny jest Lublin, będący ośrodkiem naukowym i kulturalny. Często odwiedzane przez turystów są również Zamość i Kazimierz Dolny.

Z educastu dowiesz się, jakie wyżyny znajdują się w Polsce i czym się one charakteryzują. Poznasz budowę geologiczną i główne cechy krajobrazu wyżynnego. Zapraszamy również do rozwiązania testu po obejrzeniu tego educastu!

Podobne

inne tego autora